همشهری آنلاین– زهرا رفیعی: کسی از دو توله کمشده هلیا خبر ندارد؛ آن هم در شرایطی که خطر یوزها در عبور از جاده میامی به عباسآباد در کنار قاچاقچی و دام و سگهای گله همچنان وجود دارد. کارشناسان امیدوارند این دو توله تلف نشده باشند ولی آنها تاکید هم میکنند که تولهها تا دو سالگی از مادر مستقل نمیشوند و احتمال مرگشان بیشتر از این است که از مادر جدا شده باشند و از پس مسایل و مخاطرات زیستگاه برآیند. در این میان خبر از زایمان ۵ توله دیگر از هلیا هم وایرال شد که از اساس شایعه و اشتباه بود اما خبر واقعی، نامگذاری دو یوزپلنگ بالغ به مناسبت حمایتهای بخش خصوصی از پروژه حفاظت یوزپلنگ آسیایی است.
تولههای هلیا کجا هستند
مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی داستان هلیا را فقط، سرنوشت دو توله گم شده نمیداند بلکه معتقد است، زادآوری بالا در کنار ناکارآمدی حفاظت از زیستگاهی است که برای حفاظت از آن از وزارت راه تا جهاد و کشاورزی و استانداری و… در آن مسئولند ولی هیچکدام پاسخگو نیستند.
باقر نظامی بلوچی در گفت و گو با همشهری میگوید: هنوز نمیتوان درباره جدایی یا تلف شدن تولههای هلیا با قطعیت صحبت کرد. زیستگاه اولیه این تولهها در خراسان شمالی، شهرستان جاجرم و منطقه میاندشت بوده و احتمالا آنجا متولد شدهاند. تا کمتر از حدود یک ماه پیش هم در همان محدوده حضور داشتند. در مسیر جابهجایی آنها به مهمترین زیستگاه یوزپلنگ در ایران یعنی منطقه حفاظتشده توران در شهرستان شاهرود استان سمنان، محدودهای بینابینی وجود دارد بنام یوزکنام که منطقه آزاد است. در این منطقه گروهی از دوستداران محیط زیست به صورت داوطلبانه، حفاظت مشارکتی انجام میدهند. همیاران این گروه نیز هلیا را با تولههایش ثبت کردهاند. یوزها برای رسیدن به پارک ملی توران، باید از شمال به جنوب بیایند و از جاده میامی به عباسآباد عبور کنند. از آنجایی که یوزها در ۱۸ تا ۲۴ ماهگی مستقل میشوند، احتمال اینکه این تولههای ۱۳-۱۲ ماهه مستقل شده باشند کم است.
او با اشاره به تصاویر منتشرشده توضیح می دهد: اگر در تصاویر دقت کنیم، یکی از تولهها بدن خونی دارد که احتمالا ناشی از شکار مادر و تغذیه آنها بوده و خون روی پوزه و قسمت سینه مانده است. ممکن است محیطبانها نتوانسته باشند همه تولهها را ببینند و ثبت کنند. در این مناطق زمان مواجهه با یوز گاهی کمتر از دو تا سه دقیقه طول میکشد و بعد حیوان پشت بوتهها یا عوارض طبیعی ناپدید میشود.
نیکی و نیکان حاصل مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی هستند
امسال برای اولین بار دو یوز بالغ را بخش خصوصی نامگذاری کرد؛ نیکی و نیکان. به گفته باقر نظامی بلوچی، نیکی و نیکان آخرین فرزندان مستقل شده از هرب هستند. هرب ماده زادآوری است که از سال ۹۵ تاکنون ۳ نسل یوز به طبیعت ایران داده است. هلیا و هیوا نسل دوم هستند که در سال ۹۸ به دنیا آمدد و با نیکی و نیکان خواهربرادرند. هرب احتمالا ۱۰ ساله است و این سن بالایی برای یوزهاست.
او با اشاره به اینکه دادههای تاریخی یوزها هنوز در حال تکمیل است، میگوید: ما در حال جمعآوری اطلاعات قبلی هستیم و فعلا تا سال ۱۳۹۸ دادهها را با دقت بیشتری تجمیع کردهایم، بنابراین نمیتوان درباره تعداد دقیق زادآوری نسلهای قبل با قطعیت صحبت کنیم.
بیشتر بخوانید:
نصب سپر آبی در مرکز تکثیر در اسارت یوزپلنگ آسیایی + جزئیات
افسانه احیای یوزپلنگ آسیایی با دستان بسته | افزایش جمعیت یوز امیدوارکننده است؟
برای اولین بار در تاریخ طبیعت ایران: یک ماده یوز با ۵ توله ثبت شد
چرا یوزهای ماده بیشتر در جاده ها تلف می شوند؟ + فیلم
گفتوگوی جنجالی با تیمارگر پیروز؛ علیرضا شهرداری سکوت دو سالهاش را در روز ملی یوز آسیایی شکست
آخرین فرصت احیای یوز آسیایی
خبرهای خوب از یوزکنام | لحظه مشاهده ۲ یوزپلنگ را ببینید
۶ یوز ایرانی در اسارت هستند؛ ۱ یوز پیر و ۲ یوز نازا | زنگ خطر برای نسل آسیایی
معدنکاوی که به حفاظت از یوزپلنگ ایرانی روی آورد
تولد ۱۸۰ توله در دو دهه
نظامی بلوچی در بخش دیگری از این گفتوگو تأکید میکند که برخلاف تصور عمومی، مشکل اصلی یوز ایرانی کاهش زادآوری نیست و میگوید:۱۳۰ تا ۱۸۰ توله یوز در ۲۰ سال اخیر متولد شده اند ولی اینها کجا رفتند. تمام تلاش ما کاهش مرگومیر است، چون مشکل یوز در ایران کمبود زادآوری نیست؛ باید عوامل مرگ را مدیریت کنیم. از سال ۱۳۹۸ تاکنون تقریبا همه یوزهای ماده هر دو سال یکبار زادآوری داشتهاند. یوزهایی مثل تلخاب (خورشید)، تلما، مهشاد و چند فرد دیگر را داریم که در چد سال چندین توله داشتهاند. مسئله این است که ما نتوانستهایم مرگومیر را کنترل کنیم. بخش عمده تلفات یوزها ناشی از عوامل انسانی است؛ شکار، کشته شدن توسط انسان، تصادفات جادهای و حمله سگهای بدون صاحب. نکته مهم این است که اغلب این تلفات خارج از مرز مناطق حفاظتشده رخ میدهد.
حفاظت دلی از زیستگاه یوز
حفاظت از یوز نیازمند همکاری بین بخشی با سازمان منابع طبیعی، وزارت صمت، وزارت راه، وزارت جهاد و کشاورزیو … است و بودجه سازمان حفاظت میحط زیست کفاف پوشش وظایف این نهادها را در قبال یوزپلنگ ندارد. باقر نظامی بلوچی میگوید: برای جلب مشارکت بخش خصوصی و یا حتی دولتی، نامگذاری یوزها را بر عهده بخش خصوصی بگذاریم که از پروژه حفاظت از یوز کمک میکنند و به نوعی سرپرستی و حمایت نمادین افراد را بر عهده آنها بگذاریم. به طور مثال منطقه آزاد میان توران و میاندشت به نام یوزکنام توسط «انجمن صنفی حفاظتگاههای خصوصی» مدیریت میشود. این منطقه ۴۰۰ هزار هکتاری به عنوان «زیستگاههای چاهک» نامیده میشود به صورت داوطلبانه حفاظت میشود؛ یعنی خودشان بدون این که برداشتی از منطقه داشتهباشند، اسپانسر پیدا کردهاند و هزینه های حفاظت را از جمله حقوق و تجهیزات مورد نیاز همیار محیطبان را تهیه کردهاند. اهمیت منطقه آزاد یوزکنام کمتر از توران و میاندشت نیست چون با وجود زادو ولد بالا؛ مرگ و میر ما هم بالاست.
نظامی بلوچی در ادامه از برخی نمونههای مشارکت بخش خصوصی نام برد و گفت: «سالهاست مجموعه «نیکران موتور پاسارگاد» بدون هیچ چشمداشتی به پروژه حفاظت از یوز کمک میکنند. حتی دامپزشک آفریقای جنوبی نیز با کمک مالی این شرکت به ایران آمد. این مجموعه طی چند سال گذشته در تأمین دو خودرو، بیل مکانیکی، تجهیزات سایت تکثیر در اسارت، دارو، مکمل غذایی و حتی تأمین گوشت مشارکت داشته است. مجموع این حمایتها طی سالهای گذشته به حدود ۳۰ میلیارد تومان رسیده و بدون مطالبه یا بهرهبرداری رسانهای انجام شده است. امکان نامگذاری یکی از یوزها برای تشکر از این شرکت بوده است. نام نیکان را نیز شرکت ماموت انتخاب کرد. آنها برای پروژه تکثیر در اسارت، علاوه بر اهدای مبالغ به اداره کل محیط زیست سمنان، فریزر ۴تنی خریده و برای احیای پوشش گیاهی منطقه پروژه اجرا کرده است. تلاش کردیم این مشارکتها رسانهای شود تا هم شفافیت وجود داشته باشد و هم انگیزه حمایت شرکتها در قالب مسئولیت اجتماعی افزایش پیدا کند.
جای خالی مالیات نشاندار
مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ ایرانی با اشاره به محدودیت منابع مالی گفت: «یکی از ظرفیتهایی که دنبال آن هستیم، فعال شدن سازوکار مالیات نشاندار برای حفاظت از یوز است. در حال حاضر شرکتهای بزرگ امکان هدایت بخشی از مالیات خود به این حوزه را ندارند و فقط شرکتهای با درآمد ۲۰ میلیارد تومان در سال چنین امکانی را دارند. اگر چنین ظرفیتی ایجاد شود، میتوان پروژههایی مانند فنسکشی جادهها یا تقویت حفاظت مشارکتی را با سرعت بیشتری اجرا کرد.
تاثیر مثبت استخدام همیار محیطبان
نظامی بلوچی در پاسخ به پرسشی درباره توان حفاظتی موجود، تصویری از وضعیت منابع انسانی ارائه میدهد و میگوید: سازمان حفاظت محیط زیست حدود ۱۷ میلیون هکتار را مدیریت میکند که از این میزان حدود ۱۱ میلیون هکتار زیستگاه اصلی یوز محسوب میشود. از بیش از ۳۵۰۰ محیطبان کشور، فقط حدود ۱۲۰ نفر در زیستگاههای یوز فعالیت دارند. این نسبت بهشدت نامتوازن است. پارسال از منابع مالی ۱۴۰۳ برای کانونهای مرگومیر یوز در مناطق آزاد جهت ۸ همیار محیط بان استخدام کریدم. از آنجای یکه نتیجه بخش بود، از منابع مالی امسال، ۵ نفر در خراسان شمالی، ۵ نفر برای خراسان جنوبی ۵ نفر در خراسان رضوی و ۴نفر دیگر در توران از جوانهای محلی زیر ۳۰ سال استخدام کنیم. این همیاران در کنار محیطبانان فعالیت میکنند، تخلفات را گزارش میدهند، به کنترل دام کمک میکنند و پوشش حفاظتی مناطق بینابینی را افزایش میدهند. همیاران البته مثل محیطبانان ضابط دستگاه قضایی نیستند.
باد و باران فنسهای وزارت راه را خراب میکند؟
هلیا در زایمانهای قبلی خود دو توله داشت. یکی از تولههای این یوزپلنگ که کمتر از دو سال سن داشت، ششم تیرماه ۱۴۰۲ در اثر تصادف با خودروهای عبوری در محور اصلی تهران ـ مشهد تلف شد. این یوز مادر پس از مرگ توله خود چند روزی در نزدیکی محل حادثه و در فاصله حدود ۵۰ متری جاده در جستوجوی فرزندش باقی ماند. جاده یکی از مهمترین مشکلات یوزهاست که برای حل آن سالهاست پیشنهاد فنسکشی با سرعتی بسیار کند در حال اجراست. مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ ایرانی درباره پروژه فنسکشی در مسیر عباسآباد به میامی میگوید: سال گذشته حدود ۳۰ میلیارد تومان با پیگیری سازمان محیط زیست از سازمان برنامه و بودجه به وزارت راه اختصاص یافت تا ۱۵ کیلومتر فنس اجرا شود، اما این کار هنوز انجام نشده است. کیفیت آنچه انجام شده است هم هم ضعیف است؛ به شکلی که شاید این فنسها حتی دو سال هم دوام نیاورد و با یک بارندگی یا باد شدید تخریب شود. سازمان حفاظت محیط زیست هم حدود ۱۰ کیلومتر فنسکشی کرده، اما برای تکمیل محدوده نیاز به حدود ۳۰۰ میلیارد تومان اعتبار است.
او آماری از تعداد یوزهای شناسنامهدار ارائه میکند و میگوید: هنوز در سال ۱۴۰۵ دوربینگذاری و رصد در همه زیستگاههای یوز صورت نگرفته است. با توجه به محدودیتهایی که در دوربینگذاری و پایش زیستگاه یوز وجود دارد، این آمار عدم قطعیت بالایی دارد. ضمن این که در میاندشت و نایبندان دوربینگذاری نمیشود و فقط به صورت محدود در توران پایش صورت میگیرد.
آخرین آمار یوزهای ایرانی در خرداد ۱۴۰۵
۷یوز نر: (فراز، فقه، هیوا، نیکان، ۲پسر تلخاب، یک پسر از نسل اول هلیا)
۶ ماده: (تلخاب (خورشید)، تلما، هرب، هلیا، مهشاد، نیکی)
بالغهای با جنسیت نامعلوم: ۲ قلاده در یوزکنام، ۲ قلاده در نایبندان
مستقل شدههای با جنسیت نامعلوم: ۴ توله مهشاد
تولهها: ۳ توله هلیا (امسال تلما با ۱ تولهاش مشاهده نشد)
جمع: ۲۴ قلاده
